Жауап

Алдымен мынаны анықтайық: тәпсірлеу әдісінде Құрандағы бір сөз немесе сөйлем құранның жалпы мағынасы мен мәніне қайшы келсе, сол сөзді тәпсірлеп, тәпсірлейді.

Құран Кәрімде Алла Тағала бізге үнемі «мен» емес, «біз» деп үндемейді. Өлеңдер әрқашан осылай реттелген емес.

«Біз» деп айтудағы хикметтерді тізбелей отырып, Ұлы мәртебелі Ұстаз кейбір пілдердің құралдардың қатысуына байланысты «cem сига» қолданатынын айтады. Кейде «біз» деген термин адамдарды өзін-өзі сезінуден тайдыру үшін әдептілік пен үлгі ретінде қолданылады. Яғни, ұлы да ұлы Тұлғаның өзі бізге «біз» деп жүгінсе, күші мен капиталы жоқ адам да өз орнын білуі керек деген мағынада тәрбие әдісі.

Құранда Алла Тағала өзіне қатысты жерлерде «біз» деген сөзді анда-санда қолданады. Мысалы, мына өлең жолдарын қарастырайық:

«Құранды біз түсіргенімізде күмән жоқ және оны міндетті түрде қорғаймыз». (Хижр, 15/9)

«Адамды ең көркем түрде жараттық». (Қалайы, 95/4)

Түсініктемешілер мұндай өлеңдерде қолданылған cem сөзі «ұлылықты» білдіретінін айтады. Түрік тілінде мұның мысалын «сіз» деген сөз тіркесінен көреміз. Біз өзімізден үлкендерді сыйлап, «сен» дегеннің орнына «сен» деп айтуды жөн көреміз. Мұндағы «сен» сөзі көптік мағынада қолданылмайды, ал кейбір өлеңдерде қолданылған «біз» тіркесі көптік мағынаны білдірмейді.

Назар аударсаңыз, Алла Тағаланың «біз» деген аяттарында да себептер қолданылған. Мысалы, жоғарыда келтірілген аяттарға қарасақ, Құранның түсуі мен адамның жаратылуы түсіндіріледі. Құранның түсіруінде Хз. Жәбірейілдің ата-анасы адамның жаратылуына себепші болады. Оның үстіне мұндай жағдайларда Алла Тағала өзінің есімдері мен сипаттарына қатысты «біз» деген сөзді қолданған болуы мүмкін.

Бедиуззаман Саид Нурси бұл ақиқатты былайша баяндайды:

«1-ші періштелердің 2-ші періштелермен бас тартуынан көрінетін екіленуін қабылдамау арқылы мәселенің ұлылығы мен маңыздылығының белгісі».

« اِنِّى Бұл жерде ى мутекеллим-и вахде және 3 وَاِذْ قُلْنَا да мутекеллим-и мағлғайр есімдігінің зікірлерінен мынадай белгі шығады: Аллаһ Тағаланың зікірінен мына белгі шығады: Сөзінде жаратылыс пен құралдың жоқтығы. Осы мәселеге нұсқайтын басқа аяттар да бар».

«Қысқасы, 4 اِنَّاۤ اَنْزَلْنَا اِلَيْكَ الْكِتَابَ ْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْمنَ النَّاسِ باكَاكَ الْكِتَابَ ْحَقِّ. اللّٰهُ, نَا ұлылыққа нұсқайды cem’î есімдігі уахиде бір ортаның бар екенін білдіретін сияқты, оқу бағдарламасы іспеттес Лафза-и Джелал да мағынаға итермелейтін ортаның жоқтығын көрсетеді.

[Жоғарыдағы мәтіндегі мағыналар: 1. Әрине, мен… 2. Сіз жасайсыз ба? 3. Біз айтқан кезде… 4. Расында, Құранды Алланың саған көрсеткеніндей адамдардың арасында үкім етуің үшін саған ақиқатпен түсірдік. (Ниса, 4/105); 5. Аллаһ көрсеткендей.]

Шындығында, мағынасын беретін мына аяттарға назар аударсақ, бұл мәселе анық аңғарылады:

«Әй, Исраил ұрпақтары! Саған берген нығметімді есіңе ал және соңғы пайғамбарға иман келтіресің деп маған берген уәдеңді орында, сонда мен саған берген уәдемді орындап, сыйыңды беремін. Менен ғана қорқыңдар» (Бақара, 2/40-41).

«Құлдарым сенен мен туралы сұраса, мен өте жақынмын деп айт. Мен дұға еткен адамның дұғасын маған дұға еткенде қабылдаймын. Олай болса, олар да менің шақыруымды орындасын. Маған иман келтірсін, сонда тура жолды табады» (Бақара, 2/186).

«…Маған дұға етіңдер, мен жауап беремін…» (Мумин, 40/60).

«Мен жындар мен адамдарды өзіме құлшылық етулері үшін ғана жараттым». (Зарият, 51/56)

Мағыналарын мысалға келтірген бұл аяттарда және басқа да көптеген аяттарда Ұлы Раббымыз өзін «мен» деген мағынадағы есімдіктермен меңзеген. Осы аяттарға назар аударсаңыз, «Мен сенің маған берген уәдеңді қабылдаймын», «Олар мен туралы сұрағанда», «Менен қорқ» сынды сөз тіркестерінің Алла Тағаланың болмысына тікелей қатысы барын және ешбір делдалды қабылдамайтынын көресің. Алла Тағала өзіне «Мен» деп жүгінген аяттардың көпшілігі оның мәніне қатысты.

Үндеу «біз» деп айтылатын тармақтарда негізінен ортада бір орта бар. Мысалы; Құранның түсірілгенін хабарлайтын барлық аяттарда «Біз түсірдік» делінген. Барлық аяттар уахи арқылы түскендіктен, Алла мен Пайғамбардың (с.ғ.с.) арасындағы делдал періште Жәбірейіл (а.с.) болып табылады.

Тағы да «Бұлттан көлеңке жасадық…» (Бақара, 2/57) сияқты аяттарда істі атқаратын – Алла, ал істі атқаратын – «Алланың қызметкерлері» тәрізді періштелер. Дегенмен, бұл жерде періштелерді «мемлекеттік қызметші» деп сипаттауды халықтың жұмысын жеңілдетуге жауапты шенеуніктермен салыстыруға болмайды. Халық мемлекеттік қызметшілерді дәрменсіздігінен алады; Алла Тағала өзінің басқарушы күшінің ғаламдағы әрекеттерін хабарлау және олар арқылы ұлылығын жеткізу үшін періштелерді пайдаланады.

Негізінде, көптеген тәпсіршілеріміз мұндай аяттарда Алла Тағала бізге өзінің ұлылығы мен құдіретін, құдайлығы мен тәкаппарлығын білдіретінін айтады. Яғни, Алла Тағала өзінің көркем есімдерімен және сипаттарымен үндеу арқылы өзінің ұлылығы мен ұлылығын білдіреді.

Мысалы; «Құранды Біз түсірдік және оны міндетті түрде қорғаймыз» (Хижр, 15/9) деген аят мәтінінде «біз» деген мағынаны білдіретін төрт сөз бар. Мұнда Алла Тағаланың тәкаппарлығы да, ұлылығы да айтылып, мәселенің маңыздылығы есімдіктермен күшейтілген.

Тәпсірші Эбус-Сууд Эфенди бұл аяттың тәпсірінде: «Біз Құранды ұлылығымыз бен ұлылығымызбен түсірдік» дейді.

Фахруддин Рази «Кәусар» сүресінде «біз» деген мағынаны білдіретін «инна» түсінігінің тәпсірінде: «Бұл жерде «Біз» деген сөз – Алла Тағаланың ұлылығын көрсету», – дейді. «Өйткені Кевсерді Пайғамбарымызға (с.ғ.с.) сыйға берген жер мен көктің иесі Алла Тағала. Дарынды нәрсе берушінің ұлылығына қарай құндылық пен ұлылыққа ие болады» (Рази, Кәусар сүресінің тәпсірін қараңыз).

Бедиуззаман Саид Нурси «Бақара» сүресінің 30-шы аятының тәпсірінде «инни», яғни «мен» және «біз айттық» деген мағынадағы «кулна» сөздеріне тоқталып, былай дейді:

«…Бұл Алланың жарату және ойлап табу істерінде делдал жоқ, сөздері мен мекендерінде делдал бар екендігінің белгісі…».

Сосын «Ниса» сүресінің 105-ші аятындағы «біз» деген мағынаны білдіретін «на» есімдігін түсіндіруде мына жайттарға назар аударады:

«Бұл аятта ұлылықты білдіретін «nâ cem» есімдігі уахиде бір ортаның бар екеніне нұсқаумен қатар, بِمَاۤ اَرٰيكَ اللّٰهُ («Аллаһ саған не көрсетті» деген мағынадағы сөйлемде) curiculum тәрізді ұлы мағыналарды шабыттандырады. «Бұл көліктің жоқтығының белгісі». (Ишарату’л-Иқаз, Бақара сүресінің 30-аятының тәпсірі)

Біз кейде өзіміз жасаған жұмыс туралы сөйлескенде «біз мұны жасадық!» демейміз бе?