Жауап
Адамдардың санасын шаршатып, мазалап жүрген оқиғалардың бірі – Мұхаммед пайғамбар. Адам (а.с.) көктен түсіріліп, әлемге жіберілді және бұл оқиғаға шайтан себеп болды. Кейбіреулердің ойына мынадай сұрақ келеді: «Егер шайтан болмағанда, Адам көкте қалып, біз де сонда болар ма едік?».
Бұл мәселені түсіндіруде Алла Тағала Хз. Адам атаны жаратпас бұрын оның періштелермен әңгімесіне назар аударайық. Бақара сүресінде былай түсіндіріледі:
«Ал Раббың періштелерге: «Мен жер бетінде бір орынбасар жаратамын», — деген еді. деді ол. Олар: «Біз сені мақтап, дәріптеп жатқанда, сен жер бетінде бұзақылық жасап, сол жерде қан төгетін адамды халифа етіп тағайындайсың ба?», — деді. деді олар. Сонда Алла оларға: «Мүмкін, мен сендер біле алмайтын нәрсені білемін», — деді. деді ол. (Бақара, 2/30)
Бұл аятта айтылғандай, Алла Тағала қазірдің өзінде Хз. Адамды (а.с.) жаратпас бұрын жер бетіндегі адам түрін жарататынын хабардар етеді. Басқаша айтқанда, адамдар көкте емес, жер бетінде өмір сүретінін айтады. Шайтанның пайғамбары Адамды (ғ.с.) алдауы адамның дүниеге жіберілуіне себеп болды.
Екінші жағынан, періштелерден айырмашылығы, адамдарға жан мен нәзік сезімдер беріледі. Бұл сезімдердің көрініп, тәлім-тәрбие алуы үшін адамдардың дүниеге жіберілуі, кейбір міндеттер жүктелуі және сынаққа ұшырауы өте маңызды болды. Осы сынақ пен тәжірибенің нәтижесінде адам не жәннатқа лайықты құндылыққа ие болады, не өзін тозаққа лайықты ететін жағдайға енгенше.
Құрандағы сөздердің қандай мағынада қолданылғаны өте маңызды. Пайғамбарлардың жазықсыз екенін ескерсек, бұл сөзсіз бүлік емес екені анық.
Негізінде бұл оқиға алдыңғы аяттарда баяндалғанымен, Хз. Адамның (а.с.) бұл сөзді ұмытқаны айтылады:
«Расында, бұдан бұрын Адамға (осы ағаштың жемісін жемеуді) бұйырған едік, бірақ ол ұмытып кетті де, одан ешбір шешім таппадық». (Таһа, 20/115)
Сонымен Хз. Адамның (а.с.) бұл әрекеті Алланың әміріне қайшы емес. Осы себепті аятты бүлік емес, былай түсінуге болады:
«Содан кейін екеуі де сол ағаштан жеді. Олардың ұят жерлері бірден көзге түсті. Және олар жұмақ жапырақтарын жамылып, оларды жамауға кірісті. Адам Раббысының әміріне қарсы шығып, таң қалды» (Таха, 20/121).
Жәннаттың бір нығметі ол жерде «әжетханаға барудың» қажеті жоқ. (қараңыз: Муслим, Жәннәт: 15.) Жәннатта ішіп-жеудің құны болмағандықтан, Хз. Адам және Пайғамбар. Хауа ана жәннатта үлкен немесе кіші дәрет алмаған. Олардың ұятты жерлері олардан киіммен немесе жарықпен жасырылған. (Тәфсир-и Кебир, 14:49; Құран тілінің хақ діні, 3:2140.) Тыйым салынған ағаштың жемісін жеу кіші және үлкен дәрет сияқты ұят жерлеріне зиян келтіретіндіктен, Алла Тағала оларға ол ағаштың жемісін жеуге тыйым салды. (Hülasatül-Beyan, 2:4748.) Негізінде олар тыйым салынған ағаштың жемісін жеген бойда бұрын көрмеген ұят жерлері ашылады. Ол жерлерді ашу орынсыз болғандықтан, жапырақпен жабуға кірісті. (Ағраф, 7/22)
Hz. Тыйым салынған ағаштың жемісін жеу арқылы Адамның (а.с.) жәннаттан шығарылуындағы тағдырдың үлесін ұмытпауымыз керек. Өйткені Алла Тағаланың адамды жаратуындағы хикмет пен мақсаттың жүзеге асуы Хз. Бұл Адам мен Хауа көктен жерге түскенде мүмкін болды.
Эбул-Хасен-и Шазели, Hz. Ол Адам атаның жер сілкінісі туралы былай дейді:
«Қиямет күніне дейін келетін адамдарға тәубе етуді адал еткен қандай дана күнә». (Рисале-и Хамидие, 611-бет.)
Алғашқы адам Хз. Адам көкте жаратылғандықтан, адамның нағыз отаны – аспан. Алла Тағала оларды жәннатта қалдырмай, көбейту, сынау сияқты ұлы мақсатпен дүниеге жіберді. Бұл даналықтың жүзеге асуы үшін оларға бұл қателік жасауға мүмкіндік берді.
Әрине, бұлардың барлығы илаһи білімде әмір етілген. Алла Тағаланың адамды жаратуындағы хикмет пен мақсат тек Хз. Бұл Адам мен Хауа көктен жерге түскенде мүмкін болды. Hz. Адам атамыз дүние жүзіне барлық материалдық және рухани жетістіктерді дамыту, адамның қабілеттерін дамыту, барлық илаһи есімдердің кемел айнасы болу сияқты өте үлкен және биік парыздарды орындау үшін жіберілген. Hz. Егер Адам көкте болса, оның орны періштелер сияқты тұрақты болып, таланты дамымас еді. Илаһи хикмет пенденің шексіз дәрежеге жетуі үшін оның қабілетіне қарай сынақ дүниесінің ашылуын қалап, осы хикметке сүйене отырып, оған тыйым салынған жемісті жегізіп, әлемге жіберген. Бұл тұрғыда үлкен мейірім болды.
Адам періштелерден асып түсетіндей кемел болғанымен, хайуанаттардан да төмен дәрежеге түсетін аянышты жаратылыс.
Осы себепті адамдар дүние деп аталатын емтихан залында сынақтан өтуі керек, сонда олар тәжірибе соңында не жәннатқа лайықты құндылыққа ие болады, не тозаққа лайықты жағдайға түседі.
Тұқымдар ағаш болып өсу үшін қара және қызықсыз болып көрінетін топыраққа тасталады. Ағаш болудың жолы сол жерден. Алла Тағала жәннаттың қорасында жатқан Адам атамызды дүниенің өрісіне жіберіп, сансыз жеміс беретін ағаш болып жұмаққа оралуы үшін шайтанның отына отырғызды. Оны ғибадат топырағына жерлеген. Ақырында ол миллиондаған жемісі бар ағаш болып көкке оралды.
Hz. Ал Юнустың (ғ.с.) тағдырына келсек:
Hz. Юнус (ғ.с.) пайғамбар болып тағайындалғаннан кейін халқын иманға шақыра бастады. Ол отыз үш жыл бойы уағыздаса да, халқына әлі де әсер еткен жоқ. Бұл жағдай Юнус Алейхиссаламды алаңдатты. Бұл бәледен құтыламын деп Алла Тағаланың рұқсатынсыз халқын тастап кетті. Пайғамбар Раббысының рұқсатынсыз өз орнын тастап кете алмайды. Hz. Бұл әрекетімен Юнус (ғ.с.) қожайынынан қашқан құлға айналды. (Хуласатул-Беян, 2: 4748.)
Алайда, Хз. Юнус (ғ.с.)-ның бұл әрекетін парыздан қашу немесе парыз берген адамға қарсы шығу деп түсінуге болмайды. Юнус (ғ.с.) тек илаһи шақыруға мойынсұнбаған адамдардан алыстады. Бұл әрекет пайғамбарлардан басқа адамдар үшін қате саналмайды. Бұл Пайғамбардың жазасын қажет ететін күнә емес.
Алайда, Алла Тағала қиын жағдайда болса да, Хз. Пайғамбарымызға (с.ғ.с.) Юнус (ғ.с.) сияқты жүрмеуге кеңес беріп, былай дейді:
«Уа, Мұхаммед! Раббыңның үкіміне дейін сабыр ет. Балықтың иесі Юнус сияқты болмаңдар» (Калем, 68/48).
Иә, пайғамбарлардың «істерін» күнә деп қарауға болмайды. Өйткені күнә – жазаны қажет ететін нәрсе. Пайғамбарлар қорлықтары үшін ешбір жазаға ұшырамайды.
Мехмет ПАКСУ
