Javob:

«Bilginki, ey Habibim! Ne’matning umumjahon ekanligi va hammani qamrab olishi uning qiymati kichik yoki ahamiyatsiz ekanligini anglatmaydi. Bu ne’matning niyat yoki irodadan kelib chiqmaganligiga ham ishora qila olmaydi.
Masalan, ko’rish ne’mati barcha hayvonlarda mavjudligi ko’rishga bo’lgan kuchli ehtiyojingizni kamaytirmaydi va ko’rish qiymatining pasayishiga olib kelmaydi. Xuddi shunday, hatto o’ziga xos va noyob ne’mat tasodifan mumkin bo’lsa ham, umumjahon ne’mat muqarrar ravishda xayriya qiluvchining niyati va irodasining natijasidir.»(1)

Inson tabiatida yaxshilik, ne’mat va yaxshiliklarga minnatdorchilik bilan javob berish bor. Shu sababli, odamlar hech qachon boshqalarga bergan ne’matlari uchun minnatdorchilik bildirishni unutmaydilar. Biroq, ilohiy ne’matlar uchun minnatdorchilik bildirishga kelganda, ego aralashadi va xuddi shunday sezgirlikni ko’rsatmaydi, ko’pincha minnatdor bo’lishni unutgandek yashaydi.

Agar bu ilohiy rahmat va ne’mat nafaqat o’sha shaxsga, balki butun insoniyatga berilsa, unda tanishlik kasalligi, ego bilan birga, o’yinga kiradi va bu ne’matning qiymatini o’sha odamning ko’zidan yashiradi. Bu darsda bunday xatoga yo’l qo’ymaslik haqida qat’iy ogohlantirish mavjud. Ko’rish ne’mati son-sanoqsiz umuminsoniy ne’matlarga misol sifatida keltirilgan. Bu bizga har bir insonning ko’zi borligi ularga bo’lgan ehtiyojimizni kamaytirmasligini va ularning qiymatini kamaytirmasligini eslatadi.

Biz bu ajoyib misolni barcha umuminsoniy ne’matlarga qo’llashimiz mumkin.

Har kuni biz ma’lum vaqtlarda ovqatlanamiz va bu ne’mat uchun Parvardigorimizga shukur qilamiz. Lekin biz ovqatdan ko’ra ko’proq muhtoj bo’lgan havo ne’mati uchun Xudoga shukr qilish haqida kamdan-kam o’ylaymiz. Chunki bu buyuk ne’mat umuminsoniydir; barcha tirik mavjudotlar biz bilan birga har lahzada undan foyda ko’rishadi. Bu ne’matning umuminsoniyligi bizning ko’z o’ngimizda uning buyukligini pasaytiradi va bizni minnatdor bo’lishni unutishga majbur qiladi.

Agar davlat xizmatchisi o’z bo’limida menejer yordamchisi bo’lsa, ular juda xursand bo’lishadi va bu ne’mat uchun minnatdorchilik bilan javob berishadi. Biroq, barcha odamlar Yer yuzida o’rinbosar sifatida yaratilgan. Butun koinot ularning mehmon uyidir; hayvonlar va o’simliklar ularga xizmat qiladi. Bu oliy sharaf, bu buyuk ne’mat butun insoniyatga berilganligi sababli, biz Yer yuzida o’rinbosar bo’lganimiz uchun minnatdorchilikni yetarlicha ifodalay olmaymiz.

Dars oxirida berilgan juda muhim xabar shundaki, agar individual ne’matlar tasodifan berilishi mumkin deb hisoblansa ham, buni umumiy ne’matlar deb hisoblash mumkin emas. Bu umumiy ne’matlar bizga faqat Xudoning niyati va irodasi orqali yetib keladi.

Keling, ushbu darsda keltirilgan ko’z misolidan foydalanib, ushbu juda muhim masalani ko’rib chiqaylik: Agar biron bir tirik mavjudotning ko’zi bo’lmasa va faqat bitta odamda ko’z bo’lsa, ba’zilar buni tasodif deb o’ylashlari mumkin. Lekin mening ikkita ko’zim borligi va ikkalasi ham yuzimda ekanligi tasodif deb ayta olmaymiz. Xuddi shunday, har bir insonning, hatto har bir qushning, har bir baliqning, har bir jayronning ikkita ko’zi borligi va ular yuzlarida ekanligi tasodif deb ayta olmaymiz. Ko’rish qobiliyati har bir kishiga berilganligini faqat Xudoning irodasi bilan tushuntirish mumkin, tasodif bilan emas.

Bir kishi ko’chada ketayotganda o’n yil davomida ko’rmagan do’stiga duch kelishi mumkin. Lekin o’sha odam har kuni birga ishlaydigan hamkasbi haqida: «Biz ishda tasodifan uchrashdik», deb ayta olmaydi.

(1) Qarang: Mesneviy-i Nuriyya, Zeylu’l-Hubob.