Җавап:

Галәмгә карасак, һәрнәрсәнең акыллы һәм үз урынында яратылганын күрәбез. Барлык фәннәр дә моңа шаһит. Һәрбер җан иясендәге гаҗәеп һәм нечкә сәнгать һәрнәрсәгә тиешлесен бирүче Аллаһы Тәгаләнең исемен һәм Аның һәрнәрсәне акыллы итеп яратканын белдерүче Акыллының исемен күрсәтә.

Гадел һәм Акыллы Аллаһы Тәгалә, колларын дөрес юлга күндерү һәм мәңгелек бәхеткә ирешү өчен китаплар һәм пәйгамбәрләр җибәргән. Ул Үзенең әмерләрен һәм тыюларын ачты, җәннәт вәгъдә итте һәм җәһәннәм белән куркытты. Сынау таләбе буларак, Ул кешеләргә бу әмерләрне һәм тыюларны үтәргәме, юкмы икәнен сайларга ирек бирде, аларга яхшылык белән яманлык арасында сайлау иреген бирде. Югыйсә, җибәрелгән китаплар һәм пәйгамбәрләр мәгънәсез булыр иде, ә әмерләр, тыюлар, дәртләндерүләр һәм янаулар мәгънәсез булыр иде. Чөнки сайлау иреге булмаган һәм үз ихтыяры буенча эш итмәгән кешене җәзалау яки бүләкләү гадел дә, акыллы да түгел.

Икенче бүлекнең алтынчы аспектында бирелгән аңлатмалар буенча, кайбер галимнәр өлешчә ирекле ихтыярның тышкы барлыгы булмаганлыктан һәм чагыштырмача гына булганлыктан, аны хезмәтчегә бирергә мөмкин дип раслыйлар. Кайбер галимнәр шулай ук ​​ирекле ихтыярның тышкы барлыгы бар һәм шуңа күрә аны кешегә биреп булмый дип әйтәләр.

Кешене гаҗәеп йөзүче кораб белән чагыштырырга мөмкин, кораб тулысынча солтанга карый. Ул корабны төзегән һәм аның җиһазларын контрольдә тоткан кеше. Безнең ирекле ихтыярыбыз шул корабтагы рульдәге кебек. Аның корабны төзергә яки эшләтергә көче юк. Бу корабта, аны туктатып булмый, бу рульдә бу руль хуҗасы эшли ала торган бердәнбер эш – сәяхәт юнәлешен билгеләү. Шуңа күрә, солтан сәяхәтнең барлык чыгымнарын һәм җиһазларын каплый, хәтта кораб системасын да эшләтә.

Кеше үз ихтыярыннан тыш булган, сайлау мөмкинлеге булмаган әйберләр өчен җаваплы түгел. Ул үз ихтыяры белән сайлаган һәм эшләгән явыз эшләре өчен җаваплы. Кеше үз вөҗданы белән нәрсә теләгәнен һәм нәрсә теләмичә эшләгәнен яхшы белә.

Шуны да онытмаска кирәк, кеше начар эш эшләргә карар кылганда, бу фикердән баш тарта ала. Кеше монда, беренче чиратта, үз ихтыяр иреген кулланырга тиеш. Ләкин кайберәүләр үзләренең түбән һәм түбән теләкләренә кол булып, аска төшәргә юл куйса, икенчеләре, нафс һәм шайтан пышылдавына карамастан, бөек хакыйкатьләргә таба борыла һәм үрмәли. Түбәндәге сүзләр кешенең гөнаһтан ничек ераклаша алуын һәм яхшылыкка юл ача алуын матур итеп күрсәтә:

«Әй, кеше! Синең ихтыярың бик зәгыйфь, ләкин явызлык һәм һәлакәттә бик озын, ә изге гамәлләрдә бик кыска – ирекле ихтыяр дип аталган ихтыярың бар. Бу ихтыярыңның бер кулын догага бир, ул җәннәткә, изге гамәлләр чылбырының җимешенә барып җитсен һәм мәңгелек бәхеткә, шул чылбырның чәчәгенә ирешсен. Икенче кулыңны гафу үтенүгә бир, ул явызлыктан кыскарсын һәм җәһәннәм Зәккумына, шул ләгънәтләнгән агачның җимешенә барып җитмәсен.»

«Шуңа күрә дога һәм Аллаһыга таяну яхшылыкка омтылышка зур көч бирә, ә гафу үтенү һәм тәүбә итү яманлыкка омтылышны киметә һәм аның гөнаһларын җимерә.»(1)

1) Карагыз: Сүзләр, Егерме алтынчы сүз, икенче бүлек.