Жауап
«Аһли-Сунна ғалымдарының пікірінше, өлтірілген адам (құрбан) барлық адамдар сияқты табиғи өліммен өлген. Өйткені өлім — өмірдің еш ойланбастан аяқталатын сәті. Егер құрбан өлтірілмеген болса, ол сол сәтте табиғи түрде немесе басқа жолмен өлетін еді. Бұл мәселені анықтайтын Құдайдың қалауы. Бұл жағдайда, ол кісі өлтіруді сол адамды бірінші орынға қойған жоқ.»

«Кісі өлтірушінің жазаға лайық болуының себебі, Алла Тағала: «Ашық болсын, жасырын болсын, жамандыққа жақындамаңдар, Алла харам еткен жанды қиянатпен өлтірмеңдер. Бұл Алланың сендерге бұйырғандары. Ойланып, түсінерсің деп үміттенемін. (Әнғам, 6/151) – әмірмен тыйым салынған нәрсені істеуге, өзіне қызметші ретінде берілген құдіретті пайдалану тұрғысынан дін тыйым салған әрекетті қалауға және жасауға таңдау жасағанын білдіреді. Өз таңдауы бойынша Алла Тағаланың сүннеті ретінде көрсетілген табиғат заңдарына сәйкес өлім деп аталатын нәтижені жаратты. Бұл жағдайды Аллаһтың өзінің мәңгілік білімімен білуі құлдың еркі одан алынған дегенді білдірмейді». (1)

Бұл жерде бәс өлім ұғымына байланысты. Аллаһ әрбір жаратылысқа ешкім ұзарта да, қысқарта да алмайтын бір мерзім белгілеген. Кісі өлтіруші біреуді өлтіру арқылы оның белгіленген өмірін қысқартпайды, сондай-ақ ол өлтіруші де оны өлтіруден аулақ болу арқылы құрбанның өмірін ұзартпайды. Себеп бар ма, жоқ па, Алла Тағала әрбір тіршілік иесіне бір мерзім белгілеген және ешбір себеп бұл тағайындауды бұза алмайды. Бұл өлім заңы жалпы мағынада Жәбрия мәзһабының көзқарасын қолдамайды. Қанішердің қолынан қашқан жәбірленуші, әрине, басқа себеппен өледі. Ол өлтірілуден құтылғандықтан, ол мәңгі өмір сүрмейді. Демек, Диянеттің бұл мәлімдемелері мен мәртебелі ұстаздың мәлімдемелері арасында ешқандай қайшылық жоқ. Диянет өлім тақырыбын түсіндірсе, ұлы мәртебелі тағдырдың нәзік және терең нүктесін түсіндіреді.

Cebriye сектасы адамның еркін жоққа шығаратындықтан, ол кісі өлтіру әрекетін толығымен тағдырмен байланыстырады. «Адам бұл кісі өлтіруді қаласа да, қаламаса да жасайды». дейді ол. «Себеп жойылса да, кісі өлтіру әлі де орын алар еді». және адамдарды алгебраға айыптайды.

Ал муғтазила мәзһабы адам ерік-жігерін толық қабілетті деп есептеп, «Егер себеп болмаса кісі өлтіру болмас еді» дейді. Ол тағдырды айтып теріске шығарады. Басқаша айтқанда, екі жалған секта да адамдар білуі мүмкін емес ғайып нәрселер туралы болжам жасайды.

Алайда, әһли сүннет тағдырды жоққа шығармайды және адамның еркіне мән бермейді. Ол мұндай оқиғаларда тағдырдың да, адамның да рөлі болатынын айтады. Ол «себеп жоқ жағдайда адам нәтиже туралы ешқандай ақпаратқа ие бола алмайды» деп ең орынды ойды алға тартады. Өйткені «Өлім бір және өзгермейді». Оның үкімі жалпы үкім, ол тағдырды білу деген сөз емес. Біз тағдырды, яғни Алланың қалауын оқиғалар болғаннан кейін ғана біле аламыз. Қалған екі жалған секта тағдыр болмай тұрып, яғни Алланың қалауы орындалмай тұрып болжам жасайды.

Мысалы, бала себепші, ата-анасы себепші. Алла Тағала сол баланың жаратылуын сол ата-анадан бұйырды. Cebriye себеп пен салдарды бөлек тағдыр деп қарастырады, яғни ата-ана мен баланы бөлек қарастырады. Нәтижесінде туған бала үшін; «Тағдыры туатын болған соң, ата-анасы болмаса да анау бала туар еді» деген сияқты ырымшыл ойдан ауытқып кетеді. Ал Мұғтазила болса, себептерге ықпал етіп, «Ата-анасы болмағанда ол бала тумас еді» деген жалған пікірді алға тартады.

Әһли сүннет ғалымдары тағдырдың себеп пен себепке қарайтынын, себептердің жоқтығы болжанған кезде себеп туралы ештеңе айта алмайтынын айтқан. Сонымен, жоғарыдағы мысал үшін: «Егер ата-ана болмағанда бала туар ма еді?» Әһли сүннет ғалымдарының сұраққа жауабы: «Біз не болатынын білмейміз». Ол пішінде. Өйткені бұл жерде бір жағдай бар. Қарастырылып отырған бала сол ата-анадан туған. Ата-анасы жоқ болса, баланың туа ма, жоқ па екені қалай анықталады? Алла Тағала сол баланы дүниеге басқа ата-анадан жібереді ме, оны болжау мүмкін емес.

Тағы бір мысал: Бірі Эрзурумнан, екіншісі Стамбулдан келген екі адам Анкарада кездесті делік. Солардың бірі Мұғтазила көзқарасына сай: «Егер біз мұнда келмегенде, кездеспес едік» деген. Айтса, екіншісі, «Кездесуіміз тағдырға жазылды, осында келмесек те кездесер едік» деп, Кебрийе көзқарасына сай. Егер ол айтса, екі мәлімдеме де қате және жарамсыз. Ортада мәжіліс бар, бұл оқиға болмай тұрып Алла Тағалаға белгілі. Ендеше, тағдыр – сөз болып отырған екі адамның сол жерде және сол уақытта кездесуі. Анкараға бармайды десек, олардың басқа жерде кездесуі мүмкін бе, жоқ па деген сөз жоқ.

Дәл осы екі мысал сияқты, адам атып, біреу өлген оқиғада тағдыр себеп пен салдарға қарайды. Бір кісі өлтіру оқиғасы бар, бұл оқиға болмай тұрып Алла Тағалаға мәлім. Демек, тағдыр «бірі атса, бірі өледі». Ер адам атпаған деп есептесек, қазіргі оқиғаның бір жағы, яғни себептік жағы жоқ деп есептелінеді. Бұл жағдайда екінші тарап туралы ештеңе айтуға болмайды.

Кісі өлтіру жағдайында кісі өлтірушінің кінәсі – Алла Тағала тыйым салған және өлімге себепші болған өлтіруге әрекеттенуі. Бұл әрекет адамның еркінен шыққандықтан, жауапкершілік толығымен оған тиесілі.

1) TDV қараңыз. Ислам фикхы, І том, Иман негіздері, Тағдырға және тағдырға сену, Өлім.