Жауап
Сенім жүрекке көбірек қатысты. Ұстаздың ақыл мен жүрек туралы ойларын ең жақсы қорытындылайтын сөйлем шындық ядроларында келесідей көрінеді:
«Егер ой жарығы жүрек жарығымен жарықтандырылмаса және араласпаса, ол қараңғылық, ал әділетсіздік пайда болады. Көздің қараңғы, ақ күні қараңғы, қара түнімен араласпағандай (яғни, егер көздің ағы, күнді еске түсірсе, қара түнімен бірге болмаса, көз емес), егер жүректің қаралығы ақ ойда табылмаса, ол түсініксіз».(1)
Ұстаз білім деңгейлерін келесідей тізімдейді: қиял, түсінік, пайымдау, растау, сенімділік, міндеттеме, сенім. Сонымен, біздің қиялымызда бір нәрсе алғаш пайда болады; егер біздің қиял күшіміз оған назар аударып, оған айқын форма берсе, бұл түсінік деп аталады. Содан кейін, егер ақыл оны қолына алып, оны өлшеуге және түсінуге тырысса, бұл пайымдау деп аталады. Егер ақыл оның рас екенін шешсе, ол растау. Егер жүрек те оны қабылдаса, бұл сенім.
Егер растау тек ақылда ғана қалса, тек оның шындығын қолдаса, оған бағынса, бұл міндеттеме деп аталады. Бірақ егер ол жүрекке сіңіп, мызғымас сенім мен сенім түрінде болса, бұл сенім деп аталады және адамды сол сенімге сәйкес өмір сүруге жетелейді (еліктеу).
Тек ақыл деңгейіндегі растаудан туындайтын міндеттемеде қабылдау адамның мақсаттарына сәйкес келетіндіктен немесе оның әлеуметтік пайдасына сенетіндіктен пайда болады. Бұл қазір прагматизм деп аталады. Ұстаз мұны былайша білдіреді:
«Бұрын мен Құран үкімдеріне қатты жақтаушылық танытқан кейбір кәпірлерді көрдім. Бұл белгілі бір мағынада сол кәпірдің Ақиқатқа берілу арқылы Исламға ие болғанын білдіреді; олар «кәпір мұсылмандар» деп аталды. Содан кейін мен Құран үкімдеріне жақтаушылық танытпаған, оларды ұстанбаған кейбір сенушілерді көрдім; олар «мұсылман емес сенушілер» деп аталды».(2)
Дегенмен, білімнің (білудің) дәрежелері бар. Ғылым әл-яқин, айн әл-яқин, хақ әл-яқин. Отты көрмей-ақ, таудың артынан көтерілген түтіннен білу (ғылым әл-яқин), тауға шығып, отты өз көзіңмен көру (айн әл-яқин) және отқа жақындап, оның жылуын тікелей сезіну арқылы білу (хақ әл-яқин).
Бірақ адам тексерілген сенім арқылы абсолютті сенімділікке жақындай алады, ақыл-ой сенімділігінен абсолютті сенімділікке көшеді. Хазрет Әлидің «Көрінбейтін перде көтерілсе де, менің сенімділігім артпайды» деген сөзін осы деп айтқысы келген шығар.
Мұндай иман деңгейіне қалай жетуге болады? Ұстаздың жауабын тыңдайық:
«Бір жол – мінсіз әулиелік, ашылу және куәлік арқылы шындыққа жету (яғни, жүректі Құдайды еске алуға баулу және иман шындықтарына куәлік ету үшін белгілі бір нәзік қабілеттерді ашу). Бұл жол ең таңдаулыларға (яғни, Құдайдың ең ерекше құлдарына) арналған, ол куәлік арқылы иман. Екінші жол – көрінбейтін иман әлемінде, аян құпиясының мейірімі арқылы, дәлелді және Құрандық түрде, ақыл мен жүректің бірігуімен, иман шындықтарын қажеттілік пен өзін-өзі дәлелдеу деңгейіне жететін сенімділікпен, дерлік абсолютті күшпен растау».
«Оның адал шәкірттері бұл екінші жолдың Рисалей-Нұрдың мәні, негізі, рухы және шындығы екенін көреді. Тіпті басқалары, егер олар әділдікпен қараса, Рисалей-Нұрдың сенім ақиқаттарына қайшы келетін жолдарды мүмкін емес, мүмкін емес және ойға келмейтін деп көрсететінін көреді». (3)
Мұнда атап өтетін мәселе мынада: Мевлана сияқты тұлғалардың елемеудің себебі — аянды ысырып қойып, бәрін тек ақылымен түсінуге тырысатын, ақылымен түсіне алмайтын кез келген нәрсені қабылдамайтын философтардың жақтайтын себебі. Сондықтан, мұнда ақылмен түсіну керек нәрсе — философия жолы. Дегенмен, Ұстаз анық айтқандай, бұл «Құранмен үйлеспейтін философия». Екінші жағынан, ақылды ысырып қойып, тек саналы тәжірибе болып табылатын экстаз бен сіңіру күйінде бастан кешірген жаңалықтары мен бақылауларына толығымен сүйенетін адамдар бар. Дегенмен, экстаз бен сіңіру күйінде бастан кешірілген және байқалған нәрселер түс сияқты; оларды сол қалпында қабылдауға болмайды, бірақ түсіндіруді қажет етеді. Себебі ақыл түсінбеушілік күйінде. Сонымен қатар, көрінетін нәрсе жеке тұлғаға ғана тән болғандықтан, оның шынайы немесе иллюзия екенін білу мүмкін емес.
Құран бұл мәселеге «көрінбейтінге иман» немесе «көрінбейтінге иман» деп мақтау айту арқылы назар аударады. Ұстаз оны былай қорытындылайды:
«… куәлік дәрежесі (яғни, ар-ұжданмен жүрек тәжірибесі) көрінбейтінге иман дәрежесінен әлдеқайда төмен. Яғни, тек куәліктеріне сүйенетін кейбір әулиелердің шектеулі аяндары пайғамбарлық мұрагерлері болып табылатын тақуалар мен шынайы мүміндердің пікірлеріне жете алмайды, олар куәлікке емес, Құран мен аянға, көрінбейтінге емес, таза, жан-жақты және шынайы иман ақиқаттарына сүйенеді. Сондықтан барлық күйлердің, аяндардың, талғамдардың және бақылаулардың өлшемі — Кітап пен Сүннет. Ал олардың тіреуіштері — Кітап пен Сүннеттің қасиетті қағидалары және тақуалар мен шынайы мүміндердің интуитивті заңдары».(4)
Тағы бір маңызды мәселе — «жүрек пе, әлде ақыл ма, қайсысы маңыздырақ?». «Қайсысы артық?» деген сұрақ өте мағыналы. Бұл «Адамның қолы немесе аяғы артық па, әлде көзі немесе құлағы маңыздырақ па?» деген сұрақпен бірдей. Әрқайсысының өз орны бар, әрқайсысы адам болудың бір бөлігі. Ақыл-ойды басымдыққа қойып, жүректі елемеу немесе керісінше, логикалық та, қажетті де емес.