Жауап

Ұстаз «Месневи-и Нурие» атты еңбегінде елу бес тілде ғаламның Аллаһтың бар және бірлігіне куә екенін айтады. Болмыс пен бірліктің ақиқаттығын дәлелдеуге келгенде, барлық дәлелдер бір жағдайды түсіндіреді және дәлелдейді, шеңбердің шеңберіндегі барлық нүктелер орталық нүктеге қарайды. Дегенмен, келтірілген дәлелде кейбір айырмашылықтар бар. Олардың кейбіреулері ақылға тікелей жүгінгенімен, кейбіреулері біршама бүркемеленіп, жүрек жағы басымырақ. Осы екінші бөлікке толық жауап бере алмайтын рухтар мұнда келтірілген дәлелдерді әлсіз деп санайды. Ондай жағдайда сол дәлелге тоқталмай, басқа дәлелдерге қарап, барша дәлелдерден алынған күшпен ақыл-ойды сендіру және жүректі қанағаттандыру керек.

Әрбір дәлелде барлық дәлелдер ескерілгенде, толық түсінуге болатын шындықтың күшін іздеуге тырысқан адам шындықты жоққа шығару және теріске шығару қаупіне ұшырауы мүмкін. Көптеген дәлелдер ақылға сендірсе, олардың кейбіреулері жүрекке негізделген. Мысалы, ғаламдағы сұлулықтардың Алланың есімдері мен сипаттарының көркемдіктерінен болатындығы туралы мәселе ақылға емес, жүрекке ұнайтындықтан, бұл мәселені ақылымен толық түсіне алмаған адам өз рухының және шайтанның дем беруімен ақиқатты теріске шығаруға бейім болуы мүмкін. Мұндай қауіп-қатерге душар болмас үшін келесідей шешім бар:

«Сондықтан дәлелге қараған кезде әлсіздіктен адасушылықтар пайда болса, басқа дәлелдерден сүзілген қуатпен әлсіздік болмайды; адасушылықтар сейіледі. Алайда кейбір дәлелдер су сияқты, кейбірі ауа сияқты, ал кейбіреулері нұр сияқты. Сондықтан мұндай дәлелдерді өте жұмсақ және мұқият іздеу керек, олар жақсы ақылмен, олар ұшып кетпейді. алыс.» (Месневи-и Нурие, Катре)

Бұл тармақ Оныншы ескертпенің өзегі болып табылады. Аллаһты танудың дәлелі су, ауа және нұр сияқты. Бұл үш дәлелде ортақ нәрсе — оларды қолмен ұстауға болмайды. Бұл жерде айтылған нәрсе ақылдың түсініп, толық түсінуі.

Қол суды ұстай алмаса да, ол сәл дымқыл қалуы мүмкін. Ауада солға және оңға қозғалатын қол да ауамен белгілі бір дәрежеде байланыс жасайды. Бірақ қолдың жарықпен байланысы әлдеқайда нәзік.

Кейбір дәлелдер санаға тікелей жүгінсе, кейбіреулерінде бұл үндеу біршама жасырын болса, кейбіреулерінде бір нәрсені жүрек пен ақыл бірлігі арқылы ғана сезінуге болады.

Мұндағы басты мәселе болмыстардың елу бес түрлі тілде Аллаһтың бар және бірлігін хабарлауы болғандықтан, осы үш түрлі дәлелдің мысалдарын осы елу бес тілден іздеу орынды болар еді. Дегенмен, бұл жіктеу басқа көкжиек ашып, «Нұр» жинағын оқуға бағыт-бағдар береді.

Жоғары мәртебелі Ұстаз оның кейбір трактаттарының ақылға емес, жүрекке бағытталғанын мәлімдеді, бірақ ол олардың барлығына қатысты мұндай жіктеуді жасаған жоқ. «Ақылдан гөрі» деген сөз бұл трактаттарда жүрек басым болғанымен, ақылдың да маңызды үлесі бар екенін үйретеді. Жоғары мәртебелі Ұстаз махаббатқа келгенде де ақылға тамаша есіктер ашты және адам бойындағы шексіз сүйіспеншілік қабілеті шексіз кемелдік пен сұлулыққа ие адамға ғана тән екенін дәлелдеу арқылы осы рухани мәселеде де ақылға үлкен терезе ашты.

Бір жағынан тіршіліктің бастауы болып табылатын, барлық тіршілік иелерінің денелерінің көпшілігін құрайтын, жердің үштен екісін алып жатқан су элементі – Алланың бар екендігінің ең үлкен дәлелі. Кеше Күннен үзілгенде тек сутегіні тасыған массаның илаһи тәртіп арқылы табиғатта өзіне мүлде қарама-қарсы оттегімен қосылуы тамаша әрекет. Бірден басынан аяғына көшсек, кешегі оттың бүгінде мұхитқа, құрлыққа, орманға айналғанына таңдана қараймыз.

Екінші дәлел — ауа. Күннен бөлінгеннен кейін бұл бөлінуді белгілі бір қашықтықта аяқтап, бір орында тұрмай, Күнді айнала бастайтын бұл от массасының ауамен қоршалған болуы да құдірет пен хикметтің тағы бір кереметі. Өсімдіктер де, жануарлар да, адамдар да жоқ кезде осы болашақ қонақтарға дүниені дайындаудың бұл екінші қадамы Аллаһтың бар және бірлігінің тағы бір дәлелі.

Жарық элементі ең алдымен өмірге қажетті жарықты еске салады. Тіршілікке қажетті күн нұрының ғана жер бетіне жетіп, оның көп бөлігінің атмосферадан өтпеуі де Алла тағаланың танымының тағы бір дәлелі.

Аллаһты танудың кейбір дәлелдері су тәрізді, яғни көзге көрінетін және сезілетін. Оның кейбіреулері ауа сияқты, жұқа және жасырын. Олардың кейбіреулері ауадан гөрі нәзік және құпия.

Осы үш бөлікті басқа тақырыпта келтірілген мысалдарды қолдану арқылы белгілі бір дәрежеде түсіндіре аламыз. Қасиетті Ұстаз Екінші сәуленің бірінші күйінде былай дейді:

«Тавхид пен бірлікте илаһи сұлулық пен кемелдік көрінеді».

Мұндағы таухид сөзі «біріктіру, бірге қарастыру» дегенді білдіреді. Яғни, бір болмысты немесе оқиғаны жеке-жеке ойлаудың орнына, бір сипаттағы барлық болмыстарды немесе оқиғаларды бірге ойластырғанда; «Илаһи сұлулық пен илаһи кемелдік» айқынырақ және керемет көрінеді. Бұл үшін үш бөлек мысал келтірілген; «ризық, ем және басшылық».

Осы үш мысалды өз тақырыбымызға қолдануға болады. Ризық – Алла Тағаланың бар екендігінің айқын дәлелі, судай мөлдір. Жансыз элементтер мен бейсаналық себептер арқылы жандыларға ұсынылған илаһи кестелер Аса мейірімді әрі ризық беруші болмыстың бар екендігін айқын көрсетеді. Үш миллионнан астам тірі түрдің барлық дараларын бірге қарастырғанда, бұл ақиқат әлдеқайда керемет және барлық ақыл-ойлар қабылдайды.

Екінші мысал емдеуге бағытталған. Жер бетіндегі дәріханада барлық дертке қажетті емнің жасалуы да құдіретті Алла Тағаланың бар екендігіне тағы бір дәлел. Бірақ бұл дәлел су дәлеліне қарағанда біршама түсініксіз.

Үшінші дәлел – нұсқау. Қарындарды ризықпен тойғызып, дертке шипа болатын Алла тағала жүректерді иманмен, хидаятпен, жаралы жандарды иманмен және исламмен емдейді. Ешбір амал агентсіз орындалмайтындықтан, адамдарға тура жол көрсету – Алла Тағаланың бар екендігіне тағы бір дәлел. Дегенмен, бұл дәлел басқа екі дәлелге қарағанда әлдеқайда жасырын.

Ақырғы өмірге сенімге қатысты бір мысал келтірейік: Қыста өлген жердің көктемде қайта тірілуі – өлгеннен кейін қайта тірілудің судай көрінетін айқын дәлелі. Негізінде Құран Кәрімде былай делінген:

«Аспаннан мол су жауып, онымен құлдарға ризық ретінде бақшалар мен дәнді дақылдарды және бүршіктері бір-бірімен байланысқан биік пальмалар өсірдік, сөйтіп онымен өлі жерге тірілттік. Бұл (қабірлерден) шығу жолы» (Қаф, 50/9-11).

Тағы да Нұрда түннен кейін таңның келуі қайта тірілуге мысал ретінде келтірілген. Ұйқыдан кейін ояту мен күндізді және түнгі оқиғаларды әкелетін Алла, адамдарды өлгеннен кейін тірілтіп, қайта тірілу алаңына жинайды. Ауаның судай мөлдір болмағаны сияқты, бұл дәлелдер де біріншісі сияқты күшті емес.

Үшінші дәлел – адам жанындағы мәңгілік өмірге деген құштарлық ақыреттің бар екеніне нұсқайды. Адамның құрсағында жатқан көзінің көруі оның жердегі өмірінде күнге ұшырайтынына дәлел болғаны сияқты, адамның жан дүниесіндегі мәңгілікке ұмтылу о дүниенің бар екендігін көрсетеді. «Бергісі келмесе, сұраған бермес еді» делінген Хатта. Сөйлем (Хат, 24-хатқа қосымша) осы шындықтың ықшам көрінісі. Бұл дәлел басқа екеуіне қарағанда әлдеқайда жасырын.