Cevap

Zihayat, hayat sahibi manasına gelen geniş bir mefhum olup; bitkileri, hayvanları, cinleri, melekleri ve insanları ifade etmektedir. Zira hayat, hem bitkilerde, hem hayvanlarda, hem cinlerde, hem meleklerde ve hem de insanlarda olan bir şeydir.

Zişuur ve ziakıl; şuur sahibi ve akıl sahibi manalarına gelir; hayata nispetle biraz daha dar ve hususi bir sahası vardır. Sadece insanlara, meleklere ve cinlere mahsustur.

Hayvanlarda akıl ve şuur melekesi yoktur. Onlar hayatlarını sevki İlahi ile devam ettirirler. Yani Allah hayvanlara şuura bedel, ne yapacaklarını ilham suretinde bildiriyor. Hayvanların hayatını tahkik ettiğimizde onların ne denli hikmetli ve ahenkli bir davranış içinde olduklarını görürüz. Bu hikmetli ve ölçülü davranış biçimini aklı olmayan hayvanatın takip edip yapması muhal olduğuna göre, demek ki onlara bu işleri ilham ile bildiren ve yaptıran birisi var.

Hava karardığında bir ağacın dalları arasına saklanan serçelerden, bir kaya parçasının kuytuluklarında gizlenen balıklara kadar her canlı, ilham ile ve bir sevk-i ilahi ile hareket ediyor. Ertesi gün, güneşin ilk ışıklarıyla birlikte her bir hayvan bir tarafa yönelip, uçuyor, koşuyor, yürüyor ya da yüzüyor. Hiçbiri nereye gittiğini, yuvasına ne zaman döneceğini bilmiyor ama hepsinin işi mükemmel görülüyor: İlhamla…

Ziruh, ruh sahibi varlıklar demektir. İnsanların, meleklerin, cinlerin ve hayvanların her bir ferdinin ruhu bulunuyor. Bitkilerde ise kanun-u teşekkül şeklinde bir hayat bulunuyor. Meselâ; elmanın kendine mahsus bir hayatı vardır. Hatta elmanın kendi içindeki cinsler de ayrı birer ruha sahiptirler.

Hayat, meyvenin ağaçtan olması gibi bir başka şeyden yapılmıyor, doğrudan yaratıyor. En aşağı hayat tabakası olan çekirdekteki ukde-i hayatın bile ne olduğu kesin olarak bilinmiş değil. Bir tohum kaynatılınca onda bir şey ölüyor ve artık ondan bir mahsul alınamıyor. İşte o şeyin ne olduğunu, nasıl doğduğunu ve niçin öldüğünü insan aklı idrak edemiyor.