Бірінші мақала (Унсур’у-л Хакикат)

Бірінші кіріспе: Құранның негізгі мақсаттары тізіліп, Құранда бұл мақсаттардан бөлек ай, күн, жұлдыздар сияқты ғаламға қатысты тақырыптардың қандай мақсатта айтылғаны түсіндіріледі.

Екінші кіріспе: Ой толғаныстары мен бірте-бірте тәжірибелердің арқасында адамдардың материалдық білімінде ілгерілеу үрдісі бар екендігі түсіндіріледі; Сонымен қатар, материалдық ғылымдар мен рухани ғылымдардың айырмашылығы ашылады.

Үшінші кіріспе: Исраилология мен грек философиясының бір бөлігінің кейбір ислам ғылымдарына қалай енгені және олардың дінді жамылып төңкеріс тудырғаны өте мағыналы түрде талданған.

Төртінші кіріспе: атақ адамдарға тиесілі емес нәрсені қалай иеленеді; Сол себепті қандай ырымдардың есіктері ашылғаны жан-жақты түсіндіріледі.

Бесінші кіріспе: Метафоралар мен теңеулер уақыт өте келе шындыққа айналып, ырымшылдыққа жол ашады және оның себептері түсіндіріледі.

Алтыншы Кіріспе: Тәпсірде айтылған әрбір мәселе мен мәліметтердің тәпсірден болуы шарт емес; Тәпсір кітабында тәпсірдің немесе аяттың нақты мағынасынан басқа ғылымдарға қатысты кейбір мәселелер болуы мүмкін екендігі және сол ғылымдар туралы қате мәліметтерді аят немесе тәпсірдің қате екеніне дәлел ретінде қарастыруға болмайтындығы түсіндіріледі.

Жетінші кіріспе: Адамдардың әсірелеуге, әсірелеуге, әсірелеуге бейімділігі сияқты зиянды қасиеттері және бұл бейімділіктердің қандай зиян келтіретіні айтылады.

Сегізінші Кіріспе: Автор сөзімен айтсақ, «Әрбір кемелді бұзатын зұлымдықты өлтіріп, әрбір бақыттың мәні болып табылатын үмітті жаңғырту» деп жазылған. Бұрынғы адамдар мен қазіргі және болашақ адамдар арасында салыстыру жасалады.

Тоғызыншы Кіріспе: Әлемнің жаратылуында түпкі және абсолютті мақсат тек жақсылық, жақсылық, ақиқат және кемелдік; Жамандықтың, күдіктің, өтіріктің бағынатыны және жеңілетіні, ақиқаттан басым болса да, оның уақытша екені түсіндіріледі.

Оныншы кіріспе: Мүтәкаллимдердің сөздерімен күмән келтіруге болатын және болмайтын тармақтарды түсіндіреді.

Он бірінші Мұқаддама: Бір сөз бен сөзде бірнеше ереже болуы мүмкін екендігі мысалдармен түсіндіріледі.

Он екінші кіріспе: Мүміндерді адастыратын тармақтар мен асыра нәтиже беретін себептерге тоқталады; Оның үстіне асыра сілтеушіліктің қандай оғаш нәтижеге әкелгені де түсіндірілді.

БІРІНШІ МӘСЕЛЕ: Жер шарының дөңгелек екенін дәлелдеу туралы. Бұл мәселеде үнсіз ортақ пікір қалыптасқаны және кейбір ғалымдардың еңбектері мен сөздеріне сілтеме жасалғаны хабарланады.

ЕКІНШІ МӘСЕЛЕ: «Жер өгіз бен балықтың үстінде» деп риуаят етілген хадис зерттеліп, мағыналары мағыналы түрде түсіндірілуде.

ҮШІНШІ МӘСЕЛЕ: Қаф тауы туралы. Бұл мәселе бойынша бүгінгі күнге дейін айтылған пікірлер сынға алынып, зерттелуде.

ТӨРТІНШІ МӘСЕЛЕ: Зул-Қарнайн және Ұлы қорған, Яжуғ-Мажуж және Ұлы қорғанның қирауы баса айтылады.

БЕСІНШІ МӘСЕЛЕ: Тозақтың орны қайда екендігі туралы.

АЛТЫНШЫ МӘСЕЛЕ: Құран хидаятының кәсібінің ерекшеліктері қандай және бұл мәселеде мамандардың міндеттері қандай?

ЖЕТІНШІ МӘСЕЛЕ: Тек аяттардың көрінетін мағынасына қарап теріс үкім шығаратын кәпірлердің уәждерінің шындыққа жанаспайтындығы туралы түсіндірмелер бар.

СЕГІЗІНШІ МӘСЕЛЕ: Қарапайым ғылымдарда да көзге көрінетін адамдарды екілендіретін мәселелер түсіндіріледі.

Екінші мақала (Унсур’у-л Белагат)

БІРІНШІ МӘСЕЛЕ: Араб еместер араб тілінің шешендігімен айналыса бастағанда, шешендік ләззатын табиғи ой құралы болып табылатын тура өлеңнен ауызша өлеңге ауыстырғаны түсіндіріледі.

Тенбих: Сөз құрамында сөз, стиль, теңеу, қиял, ұйқас сияқты элементтердің қанша болуы керектігі түсіндіріледі.

ЕКІНШІ МӘСЕЛЕ: Сөздің өміршеңдігі мен қимыл-қозғалысы қалай болатыны түсіндіріледі.

ҮШІНШІ МӘСЕЛЕ: Әркімнің өз өнеріне, кәсібіне сай мәнермен мән-мағынаны жеткізудің сыры түсіндіріледі.

ТӨРТІНШІ МӘСЕЛЕ: Сөзді құрайтын әріптер мен сөздердің сол сөздің жалпы мақсатына бағыт-бағдар беріп, көмектесу үшін қалай орналасу керектігі түсіндіріледі.

БЕСІНШІ МӘСЕЛЕ: Сөз өсиетіндегі тұспалдар мен оның мәнеріндегі таңбалардың адамдардың көңіл-күйін қалай тыныштандырып, қоздыратыны түсіндіріледі.

АЛТЫНШЫ МӘСЕЛЕ: Бұл басылымда мемлекеттік қызметшінің мемлекеттік қызметтегі қабілетіне қарай қызмет атқаруы сияқты сөздің жемісті болуы үшін сөздегі мағыналардың қалай орналасу керектігі түсіндіріледі.

ЖЕТІНШІ МӘСЕЛЕ: Бұл санда Беян философиясының неден тұратыны және оның шешендік өнерге тигізетін зор әсері түсіндіріледі.

СЕГІЗІНШІ МӘСЕЛЕ: Бұл санда бір сөздің Биян ғылымындағы мағыналардың әсерінен бірнеше мағынаны білдіретіні баяндалады.

ТОҒЫЗЫНШЫ МӘСЕЛЕ: Бұл санда сөзді шешендік дәрежесіне көтеретін төрт мәселе өте ғылыми әрі жоғары деңгейде түсіндіріледі.

ОНЫНШЫ МӘСЕЛЕ: Бұл басылымда сөздің анық, жатық болуы үшін қандай сипаттар болуы керектігі түсіндіріледі.

ОН БІР МӘСЕЛЕ: Бұл нөмірде сөздің толық аяқталып, сау, сау болуы үшін, қарсылыққа орын қалдырмайтын мәселелер түсіндіріледі.

ОН ЕКІНШІ МӘСЕЛЕ: Сөз мінсіз жүйелі, қалыпты болуы үшін сөз жазбаларына қандай реттілік беру керектігі түсіндіріледі. Содан кейін стильдердің түрлері, олардың сипаттамалары және қолданылатын жерлері түсіндіріледі. Шешендік сөздердің екі маңызды тұсы хатим және белгімен көрсетілген. Тенбихте бір нәрсенің ғалымы болу мен суретші болудың арасындағы нәзік айырмашылық түсіндіріледі.

Үшінші мақала (Унсур’у-л Акиде)

Белгі: Кәлима шахаданың екі сөзі бір-бірінің растығына қалай куәлік ететіні түсіндіріледі.

Кіріспе: Құранның негізгі мақсаты төрт: Біртұтас жаратушының дәлелі, пайғамбарлық, тәндік қайта тірілу және әділет.

БІРІНШІ МАҚСАТ (Eşhedü En Lailâhe İllallah): Бұл Делаил-и Санидің мәлімдемесінде.

MUKADDEME (Екінші мақсат: Ve Eşhedü Enne Muhammeden Resûlullah)

Бірінші мақсат: Алла Тағаланың бар екенін және бірлігін дәлелдейтін дәлелдер ғаламдағы бөлшектерден бірнеше есе көп болғанымен, неге әркімнің өз ақылымен көре алмайтынын түсіндіреді.

Белгі: тірек нүктесі мен тірегі Жаратушының бар және бірлігінің дәлелі ретінде жарияланады.

Ескерту: Марифетуллахқа жету жолдары тізілген. Атап айтқанда, Құранның көкке көтерілу жолына тоқталып, оның екі түрі, яғни рақымдылықтың дәлелі және құмарлық дәлелі түсіндіріледі.

Алдану және ескерту: Табиғат, кава мен куваның табиғаты түсіндіріледі.

Адасу және насихат: Мұнда неліктен тәбиғийун, мұғтазила, философтар мен мәжусилердің Алла Тағала туралы ислам ақидасына қайшы келетін ырымшыл сенімдерге ауытқығандығы түсіндіріледі.

Белгі: «Қиялдың дәлелі» туралы кейбір ықтимал қате түсініктерді жою үшін түсініктемелер жасалып, жауаптар беріледі.

Белгі: Мутасаввифиннің кәсібі мен Маддиюнның кәсібі салыстырылады.

ЕКІНШІ МАҚСАТ

Кіріспе: Шахаданың екі тірегінің бірі Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбардың Алла Тағаланың бар екендігі мен бірлігінің дәлелі екендігі түсіндіріледі. Осы себепті ең алдымен Пайғамбардың (с.ғ.с.) шыншылдығы мен абсолютті пайғамбарлықтың қажеттілігі дәлелденеді.

Белгі: Мұнда дәлелдің тірегі болған абсолютті пайғамбарлықтың адамзатқа неліктен қажет екені түсіндіріліп, дәлелденген.

Белгі мен нұсқау: Мұнда да дәлелдің ең үлкен белгісі болған Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) шыншылдығы дәлелденген.

МӘЛІМЕТ: Пайғамбардың (с.ғ.с.) шыншылдығы мен пайғамбар екендігін дәлелдейтін кейбір мәселелер бес «кәсіпте» дәлелденетіні айтылады.

Бірінші кәсіп: Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) көркем мінез-құлқы мен сипаттары оның пайғамбарлығына дәлел екендігі түсіндіріледі.

Екінші кәсіп: Өткен, яғни Сағмет ғасырына дейінгі уақыт Пайғамбардың (с.ғ.с.) пайғамбарлыққа адалдығына дәлел екендігі түсіндіріледі.

Үшінші кәсіп: Сағмет дәуіріндегі әрекеттерінің пайғамбарлығының әділдігіне дәлел екендігі түсіндіріледі.

Төртінші кәсіп: Бұл жерде болашақтың Пайғамбардың (с.ғ.с.) шыншылдығы мен турашылдығына дәлел болатыны түсіндіріледі.

Хатиме: Ислам дұшпандарының Құран Кәрімге қатысты таратқан үш қарсылығына ерекше дәлелді жауаптар берілген.

Бесінші кәсіп: Алла Елшісінің (с.ғ.с.) мұғжизалары туралы маңызды өлшем айтылып, осы өлшемнің ішінде алты түрлі мұғжиза тізбеленген.

Ескерту: Шакк-ы Камер мұғжизасына қарсылық жауап береді.

ҮШІНШІ МАҚСАТ: Құранның төрт мақсатының ішінде тәндік қайта тірілу туралы.

Мұқаддеме: Физикалық қайта тірілу туралы дәлелдер он бір мақалада жинақталған.