Жауап

«Медлул» – дәлел келтірілетін нәрсе, дәлелмен расталған қорытынды. Қорытынды дәлелдемелердің болмауымен күшін жоймайды. Басқаша айтқанда, мың дәлелмен тұрған қорытынды бір-екі дәлелдің құлауымен жойылмайды. Өйткені, сол мың дәлелдің оны жоғалса да, қалған тоғыз жүз тоқсан дәлелі сол тұжырымды қуаттай береді. Бұл барлық дәлелдемелерді теріске шығарып, жоққа шығармай, қорытындыны жоққа шығаруға немесе жоюға болмайтынын білдіреді.

Елестетіп көрейікші, адамның жүрегінде иманның жүз дәлелі бар. Бұл дәлелдердің кейбірі күмәнмен жоққа шығарылса да (ол дәлелдер субъектінің санасында, нәпсі әл-әмрде әлі де берік), иман қайта бүлінбейді, өйткені кейбір дәлелдерге күмәнданғандықтан басқа дәлелдер мен сол дәлелдерге тәуелді иман жойылмайды.

Жүз бағанада тұрған ғимараттың кейбір бағаналары зақымданса, ғимарат тұра береді; өйткені басқа бағандар сол ғимаратты ұстап тұруды жалғастыруда. Мұнда таңғажайып ғимарат пен бағаналар дәлел. Ғимарат барлық бағаналар құлаған кезде ғана құлайды.

Ислам ғимаратын сақтап, оның ақиқаттығын дәлелдейтін мыңдаған дәлелдер бар. Кейбір дәлелдердің хикметтерін түсіне алмағандықтан, Исламның құрылымын жоққа шығару немесе оның ақиқаттығына күмән келтіру ақымақтық болар еді. Өйткені, басқа дәлелдердің бәрі әлі де соған нұсқап, оның ақиқаттығын дәлелдейді.

Тағы бір мәселе, біреудің дәлелді түсіне алмауы немесе оны қорыта алмағандықтан теріске шығаруы дәлелдің құндылығын төмендетпейді немесе оның ақиқатына нұқсан келтірмейді. Түсіне алмау, қорыта алмау – адамның өз дәрменсіздігі; Дәлелдер берік, жарқын, күшті және айқын. Өйткені, сол дәлелдерді түсініп, иманына иман, біліміне білім қосатын нақты адамдар әлі де мыңдаған.