Жауап:
«Саад әт-Тафтазанидің түсіндірмесіне сәйкес, иман – «Құдайдың ерік бостандығынан кейін таңдаған құлының жүрегіне енгізетін нұр».
Демек, иман – Мәңгілік Күннен адам ар-ұжданына берілген нұр және сәуле, ол ар-ұжданның ішкі жұмысын толығымен жарықтандырады». (Ишарат әл-Иджаз, Бақара сүресінің түсіндірмесі)
Жоғарыдағы тұжырымдардан түсінгеніміздей, адам еркін ерік бостандығын қай жерде пайдаланса да, Құдай оны жаратады.
Біз, әрине, «Құдай қалағанын емдейді» деген шындықты келесідей түсінбеуіміз керек: Адам орнында қалады, ал Құдай емдейді. Құдайдың емші екенін біле отырып, неге дәрігерге барамыз? Өйткені біз Құдайдың емі менің құралдарды пайдалануға деген күш-жігеріме байланысты екенін білеміз. Мен дәрігерге барамын, тексерілемін және дәріханадан тағайындалған дәріні сатып алып, қолданамын. Дегенмен, Құдай қаласа, шипа береді, қаламаса, тоқтатады.
Сол сияқты, біз де басшылық іздеуге кірісеміз. Біз шындық пен әділдікті іздейміз. Бірақ басшылық беретін — Құдай. Мұны әркім өз орнында тұрып, «Құдай қалағанына басшылық береді, қалағанына тоқтатады» деп түсіну дұрыс емес.
Жақсылық пен жамандық Құдайдан басталатындықтан, тек Ол адамдарды басқарады және адастырады. Адамдар бір-бірінің басшылығы мен адасуындағы құрал ғана. Кейбір адамдар Құдайдың басшылық пен адасуды жарататынын түсінбей: «Бағыт — Құдайдан; Ол бермесе, адам дұрыс жолға түсе алмайды», — дейді, осылайша ескерту жолын жауып, басқаларды басқарады және кемшіліктері үшін ақталуға тырысады.
Алдымен мынаны айта кетейік. Құдай қалағанын басшылыққа алуға рұқсат етілген. Адамдарды бақыт пен бақытсыздыққа апаратын тек Ол ғана. Дегенмен, Жаратушының құлда адасуды жаратуы сол құлдың өз еркін дұрыс пайдаланбауынан болады. Әйтпесе, Құдай құлын адастырмас еді, егер ол құл өз қабілеттерін адасуға бағыттамаса. Бұл тура жолға да қатысты. Дәл сол сияқты, адам барлық қажетті күш-жігерді жұмсап, ризық алу құралдарына жүгінгеннен кейін, нәтижені Құдайдан күтетіні сияқты, өйткені ризық беруші, ризық беруші тек Құдай ғана. Тек құралдарды толық орындау арқылы ризық алуға толық сенімді бола алмайды.
Сол сияқты, Құдайдың бұйрықтары мен тыйымдарын біреуге ең жақсы жолмен жеткізетін адам нәтижеге толық сенімді бола алмайды. Өйткені тура жолға салушы – Аллаһ Тағаладан басқа ешкім емес. Оның, Ұлының, қалаған адамына тура жол көрсетуі, егер қаласа, тура жол шарттарын орындағандарға тура жол көрсетеді дегенді білдіреді. Бұл тура жолдың құралдарын табуға тырыспау керек дегенді білдірмейді. Бұл ойлау тәсілі егістікке тұқым сеппей егін күтуге ұқсайды.
Егістікке тұқым сеппеген адам егін жинамайтыны сөзсіз. Дегенмен, барлық қажетті шарттарды орындаған адам тоқсан тоғыз пайыз сенімділікпен өнім алады. Бұршақ, су тасқыны немесе құрғақшылық сияқты апаттардың болуы бір пайыздық ықтималдықпен жүзеге асады. Қаншалықты аз болса да, нәтижеге қол жеткізбеу мүмкіндігі адамның Құдайдың құзырына пана іздеп, Оған жалбарынуы керек. Бұл шындық басшылық мәселесіне де қатысты.
«Саған келген жақсылық Алладан, ал басыңа түскен жамандық өзіңнен» (Ниса сүресі, 79-аят) аятында айтылған бұл шындықты мысалмен түсіндіруге тырысамыз.
Бір сұлтан өзінің лауазымды тұлғаларының біріне жеткілікті мөлшерде алтын беріп, оның бір бөлігін Құран Кәрімді басып шығаруға және таратуға, ал қалғанымен халықтың ғибадаты үшін Сүлеймения сияқты мешіт, білім мен даналық саласында алға жылжу үшін Фатих кешені сияқты кешен және жауға қарсы ең жақсы дайындық үшін Селимия сияқты казарма салуды бұйырады делік. Егер бұл лауазымды тұлға бұйрықтарды дәл берілгендей орындаса, пайда болатын пайдалы нәтижелерге меншік құқығын талап ете ала ма? Ол: «Мен Құранның барлық көшірмелерін басып шығардым, ал бұл мешіттер, кешендер мен казармалардың бәрі менің туындыларым» деп айта ала ма?
Бірақ егер сол шенеунік сұлтанның бұйрығына қайшы, Құранды алтынмен басып шығарудың орнына, адамдардың сенімі мен моральын бұзатын шығармаларды басып шығарып, таратса; егер мешіттер, кешендер мен казармалар салудың орнына, адамдарды моральдық тұрғыдан төмендететін азғындық орларын ашса; егер ол жастарды мемлекет пен ұлтқа қарсы қоятын лагерьлер құрса; және егер осы әрекеттердің нәтижесінде әлеуметтік өмір төңкеріліп кетсе, онда ол адам: «Сұлтан мұның бәрін маған қажетті капитал бергендіктен жасады?» деп айта ала ма?
Екі жағдайда да, капиталды сұлтан береді. Капитал сұлтанның бұйрығымен пайдаланылған кезде, барлық мақтауға ие болады. Ол оның бұйрықтарына қарсы пайдаланылған кезде, пайда болатын барлық зұлымдық пен қирату капиталды дұрыс пайдаланбаған адамға тиесілі.
Алла Тағала әрбір адамға ақыл, есте сақтау және қиял сияқты керемет қабілеттерді сыйлап, оларға көру, есту, қорқыныш және махаббат сияқты көптеген сезім мүшелерін берді, олардың әрқайсысы әртүрлі әлемге есік ашады.
Көз өзінің өлшемі мен көру өрісін ерік-жігерімен анықтайтындай, ол не қарастырылып жатқанын да анықтайды.